Oudere posts (2013-2023) staan nu op Blogger
In het werk van de compromisloze architect Peter Zumthor draait alles om het spel van licht en materiaal
Bovenaan:
Het Steilneset Memorial in het Noorse Vardรธ is een indrukwekkende gedenkplaats, ontworpen door architect Peter Zumthor en kunstenares Louise Bourgeois. Het gedenkteken eert de slachtoffers van de zeventiende-eeuwse heksenvervolgingen in de regio Finnmark, waar tientallen mensen werden veroordeeld en verbrand.
De opvallende constructie bestaat uit een honderd meter lange, hangende houten structuur, die een smalle tentoonstellingsgang omsluit. ยฉ Bjarne Riesto
Onderstaand artikel is geschreven door Kirsten Hannema, de Volkskrant, gepubliceerd op 7 september 2026.
De fotoโs vond ik op de site van PA (zie onderaan).
Regisseur Wim Wenders raakte bevangen door de atmosferische gebouwen van Peter Zumthor en werkte veertien jaar aan zijn documentaire over de atypische sterarchitect, met Zumthor-fan Brad Pitt als uitvoerend producent. Wie is deze Zwitser die โvan binnen naar buitenโ ontwerpt?
Tijdens de bouw van het Kolumba Museum voor kerkelijke kunst in Keulen, ontworpen rondom de ruรฏne van de Sint-Columbakerk, constateerde architect Peter Zumthor dat het beter was om een reeds gemetselde muur een halve meter op te schuiven. Maar dat brengt extra kosten met zich mee, en leidt tot vertraging, wierp de opdrachtgever tegen. Niets mee te maken, zei Zumthor. โSommige dingen doen pijn, maar jullie zullen me dankbaar zijn.โ En anders zou hij weglopen. De muur werd verplaatst.
Typisch Zumthor, vindt de Nederlander Serge Schoemaker. Hij was als projectarchitect aanwezig bij het bouwoverleg in Keulen. Schoemaker: โZumthor is een man van ongelooflijke compromisloosheid, voor wie elk detail ertoe doet. Dat maakt zijn architectuur zo goed.โ
Vertrouwdheid
Op andere momenten is het juist Zumthor zelf die een concessie doet. Toen zijn dochter de tekeningen bekeek van hun nieuwe, door hem ontworpen huis-met-atelier, was zij boos geweest, vertelde de Pritzker Prize-winnaar ooit in een interview.
โWaar is de richel?!โ, had ze gevraagd. In de keuken van hun oude huis โ aan de overkant van de straat โ bevond zich een houten rand waarop spulletjes stonden. Zij was daaraan gehecht, legde ze aan hem uit. โNaar die vertrouwdheid ben ik op zoekโ, aldus Zumthor, die alsnog eenzelfde richel maakte.
Nog iets wat typisch is voor Zumthor: hoe zijn nieuwe huis er van buiten moest uitzien, bedacht hij later; โhet ontwikkelt zich eigenlijk van binnen naar buitenโ, legde hij uit. Ofwel, From Inside Out, zoals de documentaire over zijn oeuvre heet die de Duitse regisseur Wim Wenders over hem maakte. 6 september was de premiรจre op het filmfestival in Venetiรซ.
Spel van licht en materiaal
Veertien jaar lang werkte Wenders aan de film, waarin hij de kijker meeneemt op een zintuiglijke reis door Zumthors gebouwen, die draaien om het spel van licht en materiaal. Van het wereldberoemde thermencomplex in Vals (1996) โ dat de architect met lokaal gewonnen kwartsietsteen bouwde als voortzetting van het omringende berglandschap โ tot het pas opgeleverde Los Angeles County Museum of Art (LACMA), een glooiende kunsthal van ruig beton.
Fotoโs: โ6 Iconic Works by Peter Zumthorโ
| EINDE |
Zonnelied van Achnathon
Voor Emilie
Bovenaan: Een huisaltaar met Akhenaten, Nefertiti en drie van hun dochters, onder de stralen van de zonnegod Aton (omstreeks 1350 v. Chr., Amarna-periode). 18e dynastie, regering van Achnaton.
Gij verschijnt prachtig in de lichtwoning des hemels, o Aton, levende die het eerst hebt geleefd! Wanneer gij opgaat in de oostelijke lichtwoning, vult gij alle landen met uw schoonheid.
Wanneer gij blinkend en groot zijt, schitterend en hoog boven alle landen, omvatten uw stralen de landen tot de uiterste zone van al wat gij gemaakt hebt. Wijl gij de zon zijt, bereikt gij hun uiterste zone.
Gij knecht ze voor uw beminden zoon. Ofschoon gij verre zijt, zijn uw stralen op de aarde; hun ogen zien u, hoewel men uw gangen niet kent.
Wanneer gij ondergaat in de westelijke lichtwoning, ligt de aarde in duisternis, als ware zij dood. De slapers bevinden zich in hun kamer met omhulde hoofden; het รฉne oog ziet het andere niet. Wanneer al hun bezittingen gestolen worden โ zelfs al liggen zij onder hun ‘hoofd, zij merken het niet. Alle roofdieren komen uit hun holen te voorschijn, al het kruipende gedierte bijt.
Wordt het verlichte huis verduisterd, dan ligt de aarde in zwijgen, want hij, die hen gemaakt heeft, is ondergegaan in zijn lichtwoning.
In de ochtendschemering gaat gij weer op in de lichtwoning, gij straalt als Aton bij dag, gij verdrijft de duisternis, gij zendt uw stralen neer en de beide landen zijn in feeststemming, de mensen ontwaken en gaan staan op hun voeten; gij hebt hen opgericht. Zij wassen ,hun lichaam en trekken hun kleren aan; hun armen zijn in aanbidding geheven voor u, wanneer gij verschijnt. De gehele mensheid verricht haar werk, alle dieren doen zich te goed aan hun weide. Bomen en planten worden groen. De vogels, die opvliegen uit hun nesten โ hun vleugels zijn in aanbidding geheven voor uw wezen. Alle gedierte huppelt op zijn voeten; al wat opvliegt en neer strijkt โ zij leven, wanneer gij voor hen opgaat. De schepen varen stroom af en stroom op en ook alle wegen liggen open, wanneer gij verschenen zijt. De vissen in de rivier springen op voor uw aangezicht, want uw stralen dringen door tot in het binnenste der zee.
O, gij die zaad herschept tot vrouwen, die vocht tot mannen maakt, die het kind in leven houdt in de schoot zijner moeder, die het sust, zodat het. niet schreit, voedster in de moederschoot, die lucht schenkt om leven te geven aan al wat gij maakt. Verlaat het de moederschoot op de dag zijner geboorte, dan opent gij zijn mond geheel en zorgt voor zijn nooddruft. De jonge vogel in het ei, die in de schaal reeds spreekt -gij geeft hem daarin lucht om hem in leven te houden. Gij hebt hem in het ei zijn bepaalde tijd gesteld om het te breken, en op zijn bepaalde tijd kruipt hij uit het ei om te spreken. Hij loopt op zijn voeten, zodra hij eruit gekropen is.
Hoe talrijk is wat gij gemaakt hebt, het is teveel om te zien. O, enige God, wien geen ander evenaart, gij hebt de aarde om uwentwil geschapen, gij alleen: mensen en alle klein en groot gedierte, al wat zich op aarde bevindt, dat zich voortbeweegt op voeten, wat er is in den hoge en vliegt met zijn vleugels, de vreemde landen, Syriรซ en Nubiรซ, en het land Egypte. Gij hebt ieder mens op zijn plaats gesteld. Tongen en oren zijn gescheiden door de talen, hun karakter en ook hun uiterlijk is verschillend. Gij hebt onderscheid gemaakt tussen Egypte en de vreemde volkeren: gij hebt een Nijl gemaakt in de onderwereld, gij brengt die, naar het u behaagt, om de Egyptenaren in leven te houden, daar gij hen gemaakt hebt voor u, hun aller heer, die u moeite voor hen geeft, heer van alle landen, die voor hen opgaat, Aton van de dag, ontzagwekkende. Doc,h ook van alle verre vreemde landen maakt gij de leeftocht: gij hebt een Nijl in de hemel geplaatst, die voor hen neerdaalt en die op de bergen waterstromen .vormt als de zee, om hun akkers te bevochtigen met hetgeen hun toekomt. Hoe uitnemend is uw voorzienigheid, o heer der eeuwigheid! De Nijl in de hemel, hij is bestemd voor de vreemde volken, voor al het gedierte in den vreemde, dat zich voortbeweegt op voeten. Egypte daarentegen bezit de Nijl. die uit de onderwereld komt.
Uw stralen voederen alle tuinen; wanneer gij opgaat, leven en groeien zij Voor u. Gij maakt de seizoenen om op te kweken al wat gij gemaakt hebt, de winter om hun koelte te geven, de hitte opdat zij u ervaren. Gij hebt de hemel verre gemaakt om daarin op te gaan om te zien al wat gij gemaakt hebt, gij alleen. Wanneer gij opgaat in uw gedaante als levende Aton, schitterend en stralend, ver en toch dichtbij, maakt gij talloze gedaanten uit u, den รฉne: steden, dorpen en akkers, weg en rivier. Alle ogen schouwen u tegenover zich, zolang gij de Aton van de dag zijt boven de aarde. Zijt gij dan heengegaan, dan zullen alle ogen, wier gezicht gij geschapen hebt, u niet meer zien, noch iets wat gij gemaakt hebt. Doch ook dan zijt gij in mijn hart.
| EINDE |
Balling onder een Chinese hemel
Abe no Nakamaro (701โ770) was de zoon van een hoge hofambtenaar. Op zestienjarige leeftijd werd hij naar China gestuurd om de tijdmeting en de Chinese kalender te bestuderen. Door een speling van het lot bleef hij daar tot aan zijn dood.
Men denkt dat hij met zijn gedicht (zie onder) zijn heimwee naar Japan uitdrukte.
NB De vliegerachtige afdruk in het midden is overgewreven van de blauwe gedeelten van Lady Ariko’s biwa in prent nr. 38, die ooit in een album tegenover deze prent was gemonteerd. (gedrukt mei 1888)
Op deze fascinerende, alledaagse prent bewonderen Nakamaro (met kanmuri, een formeel Japans hoofddeksel) en een man in Chinese kledei[1] met waaier, de maan vanaf een hoog balkon.
De scรจne speelt zich af in China, Nakamaro kijkt vanaf het balkon over een uitgestrekte zee naar de maan aan de hemel.
Deze prent is een beroemde Japanse houtsnede (ukiyo-e) uit 1888 van kunstenaarย Tsukioka Yoshitoshi, getiteldย “Abe no Nakamaro – Kasuga-maan” en maakt deel uit van zijn bekende serieย Honderd gestalten van de Maan.
Het kunstwerk toont de Japanse dichter en gezantย Abe no Nakamaroย (698โ770) tijdens zijn verblijf in China. Nakamaro reisde in het jaar 717 naar China om te studeren. Hij blonk uit en kreeg een hoge functie aan het Chinese keizerlijke hof. Ondanks zijn succes verlangde hij decennialang sterk terug naar Japan.
Pas na 35 jaar mocht hij per schip terugkeren naar huis. Een zware storm sloeg zijn schip uit koers naar Vietnam. Hij overleefde, keerde terug naar China en stierf daar zonder Japan ooit terug te zien.
De prent verbeeldt het moment van zijn afscheidsfeest in China (rond het jaar 752). Terwijl hij naar de maan kijkt, dicht hij zijn beroemdste waka (opgenomen in de Ogura Hyakunin Isshu):
Als ik opkijk naar de immense hemel,
is dit dan dezelfde maan
die opkwam boven de berg Mikasa
in het verre Kasuga?
De man die aan de linkerkant in de groene mantel zit, is de prominente Japanse geleerde en staatsman Kibi no Makibi. Net als Abe no Nakamaro vertrok Makibi in het jaar 717 als jonge student met dezelfde diplomatieke missie (Kentoshi) naar China. Terwijl Nakamaro besloot permanent in China te blijven en daar carriรจre te maken aan het keizerlijke hof, keerde Kibi no Makibi zeventien jaar later wรฉl succesvol terug naar Japan. Hij nam een schat aan Chinese kennis, boeken en instrumenten met zich mee, en schopte het in Japan uiteindelijk tot een zeer hoge politieke positie.
Tsukioka Yoshitoshi plaatste de twee mannen bewust aan weerszijden van een massieve, donkere pilaar. Deze houten kolom symboliseert de fysieke en emotionele scheiding: Makibi die uiteindelijk zal terugkeren naar hun thuisland, tegenover Nakamaro die in eenzaamheid en isolatie achterblijft in China.
vergroten door te klikken
De rol bevindt zich in de collectie van het Museum of Fine Arts, Boston.
____________________
[1] In 717-718, Kibi no Makibi maakte deel uit van de Japanse missie naar Tang China. Kibi verbleef 17 jaar in China voordat hij terugkeerde naar Japan.
| EINDE |
Honderd gedaanten van de maan 1๏ธโฃ
One Hundred Aspects of the Moon, Wikipedia
Honderd gedaanten van de maan, of Tsuki no Hyakushi (ๆ็พๅงฟ) in het Japans, is een verzameling van 100 ลban-formaat (ยฑ 25 bij 38cm) ukiyo-e houtsneden van de Japanse kunstenaar Tsukioka Yoshitoshi, die vanaf 1885 tot 1892 gedrukt werden in batches. Het vertegenwoordigt een van Yoshitoshi’s latere werken. De houtsneden bevatten verschillende beroemde figuren, zowel historische als literaire personages, elk in een maanverlichte scรจne, evenals af en toe verwijzingen naar poรซzie.
De serie van 100 prenten werd tussen 1885 en 1892 uitgegeven door Akiyama Buemon. De onderwerpen zijn ontleend aan diverse bronnen in de Japanse en Chinese geschiedenis en literatuur, het Kabuki- en Noh-theater en zelfs het hedendaagse Edo (het huidige Tokio), en worden alleen verbonden door de aanwezigheid van de maan in elke prent. De sfeer die gecreรซerd werd aan de hand van de maanfase werd benut vanwege de poรซtische en expressieve mogelijkheden.
Dit was de meest succesvolle en nog steeds de beroemdste prentenserie van Yoshitoshi. Mensen stonden voor zonsopgang in de rij om elk nieuw ontwerp te kopen, maar de oplage was altijd uitverkocht.
| Tsukioka Yoshitoshi (1839-1892) is een leerling van Kuniyoshi’s. De eerste ontwerpen van zijn populaire Tsuki hyakushi (A Hundred Views of the Moon) worden gepubliceerd in 1885. De onderwerpen zijn ontleend aan Indiase en Chinese legendes, beroemde muzikanten en dichters, en helden van klassieke romans en toneelstukken. |
Bekijk de tweede vijftig prenten
De eerste vijftig prenten
Afbeeldingen vergroten door te klikken
Takao was een naam die werd gebruikt door elf courtisanes in het Yoshiwara-district van Edo. Hier is de 6e Takao, bekend om haar literaire talenten en gekleed in de mode van de late 17e eeuw. De haiku in de cartouche beschrijft haar verlangen naar haar minnaar: “Nu moet je in de buurt van Komakata zijn, roept een koekoek”.
Het kabuki-drama Kanadehon Chushingura presenteert een gedramatiseerde versie van het waargebeurde verhaal van de 47 loyale ronin die hun eigen leven gaven om de dood van hun meester te wreken. De jongste van de 47 was Oishi Chikara, Rikiya genoemd in het toneelstuk. In Act VII moet Rikiya een geheime brief bezorgen aan zijn vader Yuranosuke, de leider van het vendetta-complot. Yuranosuke wacht in een theehuis in het Gion-gebied van Kyoto en doet alsof hij een verstrooid leven heeft, zodat de schurk, Moronao, geen gevaar vermoedt totdat het te laat is. Omdat Rikiya de boodschap niet openlijk kan overbrengen, staat hij buiten het theehuis, houdt de brievenbus vast en klapt zachtjes op de poort met het handvat van zijn zwaard.
Volgens een versie van deze Chinese legende beloonde de koningin-moeder van het Westen de echtgenoot van Chang’e met het elixer van onsterfelijkheid. Ze stal en dronk het, en vluchtte naar de hemel waar ze de geest van de maan werd. (gedrukt oktober 1885)
3. Rijzende maan boven de berg Nanping (Nanpeizan shogetsu) Deze scรจne uit de Chinese roman “De romantiek van de drie koninkrijken” toont Cao (150-220 AD), destijds de machtigste heerser in Noord-China, staande in een kleine boot, met uitzicht op de Yangtze-rivier. Als de kraaien die naar de maan vliegen goed nieuws brengen – zoals ze in Aziรซ vaak doen – brengen ze het ergens anders naartoe. Na verschillende briljante overwinningen werd Cao Cao verslagen in het jaar 208, in de beslissende slag bij Chibi (De slag om de Rode Kliffen) op de Yangtze. Cao Cao was ook een gevestigde dichter die bijdroeg aan het hervormen van de poรซziestijl van zijn tijd. De Red Cliffs verschijnen opnieuw in print #81. (Oktober 1885)
Deze foto illustreert een vers van de gevierde haiku-meester Takarai Kikaku (1661-1707): “Heldere maan – over de tatamimatten schaduwen van dennentakken” (gedrukt oktober 1885). Stevenson* wijst erop dat, gebaseerd op het kapsel, de ronde uchiwa-waaier en verschillende andere stijlelementen, dit ontwerp waarschijnlijk een eerbetoon is aan Utamaro (1754-1806)
Shikason tsukiyo – Shi Jin from the Water Margin, [2], met zijn Nine-Dragon Tattoo. Shi Jin, een fictieve vechtsportinstructeur uit de Chinese roman Shui hu Zhuan (The Water Margin), werd een outlaw-held toen bandieten zijn dorp aanvielen. Hij nam ze eerst gevangen, maar nadat hij hun verhaal over corruptie en onderdrukking had gehoord, sloot hij zich bij hen aan en vluchtte naar de moerassen van de boektitel.
Het werk verbeeldt de jonge samoerai Toyotomi Hideyoshi die de rotsen van de berg Inaba beklimt om een kasteel te bespioneren of te infiltreren.
De samurai Saitล Toshimitsu in de Slag bij Yamazaki. Hij is te paard in de Kamogawa-rivier bij Kioto en houdt de teugels en een lang zwaard vast tijdens een geheime verkenningstocht voor de aanval op Oda Nobunaga’s hoofdkwartier.
Chikako was de dochter van Zeniya Gohei, die ten onrechte gevangen zat. Zij springt in de koude Asano rivier om trouw aan haar vader te tonen.
Een vrouw die haar voeten koelt in het water bij de Kamogawa-rivier in Kyoto onder een volle maan.
#11. Bergmaan na regen โ Tokimune
Toont de jonge samurai Soga Tokimune (Goro) in een gespannen houding terwijl hij zijn zwaard trekt. Het kunstwerk verwijst naar het historische verhaal van de wraak van de broers Soga, waarbij Tokimune zich op maakt voor de fatale confrontatie.
De krijger-priester Musashibo Benkei bidt om de boze geesten van de gevallen Taira-krijgers te kalmeren – gesymboliseerd door de donkere wolken – en redt zijn meester Minamoto no Yoshitune en enkele van zijn troepen van het scheepswrak terwijl ze in het jaar 1185 over Daimotsu Bay varen. Het verhaal van de eerste ontmoeting van Benkei en Yoshitune is geรฏllustreerd in druk #61. (gedrukt januari 1886)
Konkai is de titel van een Kyogen, een komisch intermezzo uitgevoerd tussen Noh-spelen. Een magische vos vermomt zich als de oude priester Hakuzosu en bezoekt de neef van de priester, een jager. Nadat hij de jager heeft overgehaald om vossen te beschermen, vertrekt hij en hervat hij langzaam zijn oorspronkelijke vorm. Naarmate het verhaal vordert, wordt er een kreet gehoord wanneer de niet zo sluwe vos het aas in een val neemt en wordt gepakt. (gedrukt januari 1886)
Op een herfstnacht, terwijl de hoveling Tsunenobu (1016-1097 AD) de maan ziet opkomen, hoort hij het geluid van iemand die in de verte doek beukt. Herinnerd aan een beroemd Tang Chinees gedicht, reciteert hij het volgende vers: “Ik luister naar het geluid van doek die wordt geslagen terwijl de maan sereen schijnt, en geloof dat hier iemand anders is die nog niet is gaan slapen.”
Terwijl Tsunenobu klaar is, verschijnt er een gigantische demon in de lucht en reciteert een couplet van de Tang-dichter Li Bo: “In de noordelijke lucht vliegen ganzen over Big Dipper – naar het zuiden worden koude gewaden onder het maanlicht geslagen.” (gedrukt januari 1886)
Iga no Tsubone, een hofdame in het gevolg van de verbannen keizer Go-Daigo, verstaat en bezweert de geest van de hoveling Sasaki no Kiyotaka onder een volle, maar zwaar bewolkte maan. Kiyotaka, adviseur van keizer Go-Daigo, werd gedwongen zelfmoord te plegen in 1333, en zijn boze geest achtervolgde het tijdelijke hof van de keizer in het Yoshino-gebergte. (gedrukt januari 1886)
โDe maan glinstert als heldere sneeuw, en pruimenbloesems verschijnen als gereflecteerde sterren, ah! De gouden spiegel van de maan gaat over de lucht, terwijl de geur van de jade kamer de tuin vultโ – Poรซtisch vers van Sugawara no Michizane. Het werk toont de historische dichter en edelman Sugawara no Michizane (845โ903) in gewaad met een penseel en papier onder een volle maan en winterse pruimenbomen.
In deze scรจne uit het Noh-toneelstuk Takasago staat een oud stel op het strand voordat ze in een boot stappen en naar Sumiyoshi varen. Hij kijkt naar de maan en zij controleert het tij. Het zijn Jo en Uba, geesten van twee gepaarde pijnbomen, รฉรฉn in Takasago en รฉรฉn in het verre Sumiyoshi. Het paar symboliseert het geluk en de vervulling van een lang, trouw huwelijk. De insert toont een souvenir van Jo en Uba uit het heiligdom in Takasago. Stevenson* merkt op dat deze prent mogelijk is opgeschort na januari 1887 – de “drukdatum” – en gepubliceerd twee maanden voor de dood van Yoshitoshi, toen hij te ziek was om nieuwe opdrachten uit te voeren. (gepubliceerd april 1892)
#18. Een ketel op een maanverlichte nacht โ Kobuna no Gengo en Shimaya Hanzo
Twee schurken, Kofuna no Gengo en Koshi Hanzo, proberen bij volle maan een enorme ijzeren ketel te breken en te stelen. Niet erg helder. Het ontwerp doet ons denken aan een deel van de Hokusai manga. Het is in feite in de stijl die bekend staat als Toba-e, vernoemd naar de beroemde rollen met karikaturen van dieren en mensen in de Kozan-tempel in de buurt van Kyoto, toegeschreven aan abt Toba (1053-1140), een Heian edelman geboren als Kakuyu. (gedrukt februari 1886)
Een boer genaamd Sakuemon wacht in een bamboebos op de maanbeschenen nacht om de verslagen samoerai-generaal Akechi Mitsuhide op te wachten.
Hakuga Sanmi (Minamoto no Hiromasa) speelt de yokobue buiten de Suzaku-poort. De prent verbeeldt de legendarische hoveling en fluitspeler Minamoto no Hiromasa die bij maanlicht zwijgend musiceert met een mysterieuze demon of vreemdeling bij de historische Suzaku-poort.
Een courtisane uit de havenstad Muro aan de Seto Binnenzee drijft langs de basis van een enorme torii, of heilige poort, voor de kust van het Shinto-heiligdom op het eiland Itsukushima (invoegen). Ze is gedeeltelijk verborgen achter haar oversized reishoed, en het muziekinstrument aan haar voeten kan erop wijzen dat ze betrokken is geweest bij het jaarlijkse Kangensai-festival van blaas- en snaarinstrumenten. (Februari 1886)
Een brandweerman staat op een gebouw met de standaard voor het tweede district van Edo. Hij draagt een sashiko, een gewatteerde jas gedrenkt met water om hem tegen de vlammen te beschermen. Rechtsonder staat nog een matoi (standaarddrager) van een rivaliserende brigade. In het Japan van de 19e eeuw waren drukke steden vol huizen gemaakt van hout en papier extreem kwetsbaar voor brand. De brandweertroepen werden beschouwd als spannende en kleurrijke personages en genoten een enorm prestige onder de algemene bevolking. (gedrukt februari 1886)
Yamanaka Kikanosuke Yukimori (16e eeuw) was een van de tien helden van de Amako-clan in de provincie Isumo. Hier wordt hij getoond in volledig harnas, met een Hozoin-halberd (print #95), en een helm met de wassende (of derde-dags) maan. Dit wordt vaak beschouwd als Yukimori’s persoonlijke keuze. De maanvormige maedate (gefigureerde plaat) kan echter ook een intrinsiek onderdeel zijn geweest van de Amako-gevechtshelm, waardoor deze krijgers opvielen in het veld. (gedrukt februari 1886)
#24. Maan in de Rosse Buurt.
Maanverlichte nachten in Yoshiwara. Maan van de plezierwijken (Kuruwa no tsuki)
Een courtisane en haar jonge kamuro (kinderverzorger) kijken ’s nachts kersenbloesems op de grond vallen in de Yoshiwara, het door de overheid erkende Edo-prostitutiedistrict dat beroemd was om zijn kersenbomen. (gedrukt maart 1886)
Ono no Komachi, een beroemde schoonheid en dichteres uit de 9e eeuw, zit op een gevallen stoepa (een grafsteen gewijd aan Boeddha). Dit kan de scรจne zijn uit het Noh-toneelstuk Sotoba Komachi (Stupa Komachi) waarin twee priesters zich afvragen: “Is deze Komachi die ooit een heldere bloem was – Komachi de mooie, wiens donkere wenkbrauwen verbonden waren als jonge manen – Haar gezicht ooit wit getint – Wiens vele, vele damastgewaden ceder-geurige zalen vulden?” Komachi wordt afgebeeld terwijl ze naar de maan kijkt en een damast gewaad draagt dat sterk contrasteert met haar gehavende strohoed. (gedrukt in maart 1886)
Gobetsu Scรจne van de Chinese taoรฏstische meester Wu Gang met zijn bijl. Voor het misbruiken van zijn macht was hij door de goden gestraft om voor altijd de cassiabomen op de maan te hakken, alleen om zichzelf onmiddellijk te laten regenereren.
Kato Kagekado was een bewaarder van Minamoto no Yoritomo (1147-1199 AD). In deze aflevering van de Heike monogatari heeft Yoritomo Kakekado naar het landhuis van Taira no Kanetaka in Yamaki gestuurd, met de missie om hem te vermoorden. Kagedo misleidt Kanetaka om op zijn helm te slaan en doodt hem vervolgens. (gedrukt maart 1886)
In een andere aflevering van de Heike monogatari bezoekt Taira no Tsunemasa op een avond in de jaren 1180 het heiligdom van de godin Benten op Chikubu Island en speelt ze de biwa zo mooi dat de godin verschijnt en belooft hem de overwinning op de Minamoto-clan. Helaas sterft Tsunemasa zelf in de strijd. (gedrukt maart 1886)
De geest van Yugao (vernoemd naar de ochtendglorie wijnstok), een minnaar van prins Genji in โThe Tale of Genji.โ Het Yugao-hoofdstuk uit het verhaal van Genji (1886) de geest van Yugao bij volle maan, zwevend tussen kalebasranken met witte bloemen. De afbeelding hoort bij het klassieke Japanse epos Het verhaal van Genji uit de elfde eeuw.
#30. De maan door een afbrokkelend venster (1887).
De legendarische Indiaas-boeddhistische monnik Bodhidharma zou naar China zijn gereisd om Zen-leringen te brengen, en het was bekend dat hij jarenlang voor een muur had gemediteerd totdat zijn armen en benen atrofieerden en eraf vielen.
#31. Berg Ji Ming maan (Keimeizan no tsuki)
Zi Fang (Zhang Liang) was een held van de oorlogen die leidden tot de oprichting van de Han-dynastie in China rond 200 voor Christus. Volgens een versie van het verhaal beklom Zhang Liang de berg Ji Ming aan de voorafvan de beslissende strijd en speelde hij zo mooi op de fluit dat de vijandelijke soldaten heimwee kregen. Ze vluchtten in grote aantallen uit hun kamp, waardoor hun commandant geen andere keuze had dan zelfmoord te plegen. (gedrukt juni 1886.)
Toyohara Sumiaki, een muzikant aan het hof van keizer Go-Kashiwabara (regeerde 1500-1525), kwam tijdens een wandeling in de Kitayama-veengebieden ten noorden van Kyoto een roedel wolven tegen. Hij betoverde hen met het geluid van zijn houten fluit en ontsnapte ongedeerd. (gedrukt juni 1886)
Tsukioka Yoshitoshi rijdt op een wagen tijdens het Sannล Matsuri Festival.
Het Sanno-festival is een traditioneel evenement dat nog steeds op de even jaren in Tokio wordt gevierd. De prent toont een praalwagen met een danseres die de Drakenkoning nabootst, voorafgegaan door een andere praalwagen met een kraaiende haan op een trommel, die langs kasteel Edo passeert. (gedrukt juni 1886)
Taira no Tomoume, een blinde krijger, gebruikt zijn tweede gezichtsvermogen om zijn vijanden te zien in de oorlog van zijn clan tegen de Minamoto, en in wat vermoedelijk zijn doodsstrijd is. Hij draagt โโeen gedichtje als talisman. Het vers luidt: “Vanuit de duisternis ben ik verdwaald op een nog donkerder pad – de maan van mijn hart wordt bewolkt.” De gevallen banier draagt โโhet wapen van de Mori, die aan de kant van de Minamoto vochten. (Juni 1886)
Dit beeldt een scรจne uit het Noh-spel Tamura uit. Drie rondreizende priesters ontmoeten een man die gevallen kersenbloesemblaadjes opveegt tijdens hun bezoek aan de Kiyomizu-tempel in Kyoto. Hij zou de geest zijn van de krijger Sakanoe no Tamuramaro, die de priester Enchin hielp bij de stichting van de Kiyomizu-tempel op de berg Otawa. (gedrukt juni 1886)
Nadat prins Mochihito โ de broer van de afgezette keizer Takakura โ in het jaar 1180 een complot tegen Taira no Kiyomori had gesmeed en ontmaskerd was, vluchtten hij en zijn metgezel Munenobu uit het Takakura-huis, vermomd in vrouwenkleding. De hoofdpersoon van deze scรจne is echter Hasebe no Nobutsura, Mochihito’s vazal, die hen hielp ontsnappen. Nobutsura werd gevangengenomen, maar weigerde zelfs onder marteling de verblijfplaats van de prins te onthullen. Nobutsura overleefde en werd heer van de provincie Noto nadat de Taira in 1185 waren verslagen. (gedrukt augustus 1886)
Dit ontwerp staat oneerbiedig bekend als “Groeter”. Ko no Moronao, de belangrijkste vazal van de 14e-eeuwse shogun Ashikaga no Takauji, werd verliefd op Lady Kaoyo, de vrouw van een hofambtenaar, en kocht haar dienstmeisjes om zodat hij haar na haar bad kon bespieden. Toen Lady Kaoyo zijn avances afwees, liet Moronao haar man en zijn familie executeren. Moronao is ook de schurk in de Chushingura, het 18e-eeuwse toneelstuk over de Zevenenveertig Ronin, dat opzettelijk in het verleden is gesitueerd om censuur te omzeilen. (september 1886)
In het Noh-spel Ariko no Naishi is Ariko, een hofdame uit de Heian-periode, wanhopig over een onbeantwoorde liefde. Terwijl ze zich klaarmaakt om van de boot te springen en zichzelf te verdrinken, reciteert ze het volgende vers: “Hoe hopeloos is het / het zou beter voor me zijn om onder de golven te zinken / misschien zou ik dan mijn man uit Moon Capital kunnen zien.” De Maanhoofdstad lijkt poรซtisch te zijn voorgesteld als de maan zelf, of als een door de maan verlichte berg waar de hovelingen “boven de wolken woonden”. (gedrukt september 1886)
In 1333 na Christus vindt generaal Nitta no Yoshisada de route naar het Hojo-bolwerk in Kamakura geblokkeerd door de kliffen van Inamura en een vijandelijke vloot van oorlogsschepen. Hij biedt gebeden en zijn gekoesterde zwaard aan de zeegoden en vraagt hen om een veilige doorgang voor zijn leger. Het tij trekt aanzienlijk terug, wat een overeenkomstige terugtrekking van de legervloot veroorzaakt en een doorgang naar de kwetsbare zeekant van het kasteel Kamakura creรซert. Het kasteel werd ingenomen en de keizer Go-Daigo herstelde. (gedrukt september 1886)
Volgens de Chinese legende vertegenwoordigen de sterrenbeelden die in het Westen bekend staan als Aguila en Lyra[1] de geliefden Niu Lang (Koeherder) en Zhi Nu (Weefmeisje). Ze werden gescheiden door de keizer van de hemel en aan verschillende uiteinden van de Melkweg geplaatst. Ze mogen elkaar alleen ontmoeten op de zevende avond van de zevende maand van elk jaar. Een viering van de ontmoeting van de geliefden is het onderwerp van het jaarlijkse Tanabata Festival. (gedrukt september 1886)
De krijger die de scรจne onderzoekt is Takeda Shingen (1521-1573), krijgsheer en daimyo van de niet aan zee verbonden provincie Kai die de berg Fuji omvat. Hij veroverde uiteindelijk een groot deel van zijn regio, waaronder de provincie Suruga, die hem toegang gaf tot de zee. Takeda zit hier te kijken naar de berg Fuji aan de overkant van Suruga Bay. Het gedicht luidt: “Aan de kust bij Kiyomi, zelfs de lucht blokkeert de weg – de maan wordt geblokkeerd door de Mio-dennenbossen.” Er is enige mystificatie rond zijn dood in 1573. Volgens een verhaal werd het enige tijd geheim gehouden om de vijand in verwarring te brengen. Dit is het onderwerp van de film “Kagemusha” (1980) van Akira Kurosawa. (gedrukt in 1886.)
O-Usu no miko (Kleine Prins Usu), ook bekend als Yamato-Take no Mikoto, was de fysiek sterke en meedogenloze derde zoon van keizer Keiko, die regeerde van 71-130 na Christus. De vele heldendaden die aan O-Usu worden toegeschreven, worden beschreven in de Kojiki en Nihonji, belangrijke geschiedenissen die in de 8e eeuw zijn samengesteld. We zien hem hier verkleed als vrouw en zijn zwaard verbergend. Nadat zijn vader hem heeft gestuurd om een Kumaso-opstand aan te pakken, infiltreert hij vermomd het rebellenkamp en vermoordt hij de twee broers die de opstand leidden. (waarschijnlijk gedrukt in 1886)
Het is zonsopgang in de Shibaimachi, het theaterdistrict van Tokio. Personeel en gasten van de theaters, restaurants en theehuizen gaan naar huis. De zwartgeblakerde tanden en geschoren wenkbrauwen van de vrouw op de voorgrond geven aan dat ze getrouwd is. De silhouetten van de kabuki-theaterborden zijn duidelijk zichtbaar tegen de paarse ochtendhemel. Aangezien de Franse schilder Toulouse Lautrec een revolutie teweeg zou hebben gebracht in de kunst van het maken van posters door Japanse houtsneden compositieapparaten te lenen, is het vrij waarschijnlijk dat hij dit ontwerp kende. Anderen, zoals Degas, Manet, Gauguin, Van Gogh en Bonnard, werden ook geรฏnspireerd door de Japanse meesters van de Ukiyo-e. (gedrukt in 1886)
Akazome Emon (956-1041 AD) was een gevierde vrouwelijke dichter aan het Heian-hof. Ze diende in het huishouden van Fujiwara no Michinaga, de premier van die tijd en schoonvader van verschillende keizers, en ze wordt beschouwd als de belangrijkste auteur van de Eiga Monogatari, de Fujiwara-familiegeschiedenis. Hier staat ze voor haar deur, na een lange, slapeloze nacht, wachtend op haar geliefde die niet is komen opdagen. Haar gedicht luidt:
“Ik wou dat ik meteen naar bed was gegaan /
maar nu is de nacht voorbij /
en zie ik de maan dalen” (waarschijnlijk gedrukt in 1887).
Een gemaskerde Noh-acteur speelt de rol van de overvaller Kumasaka no Chohan – een sjaal om zijn hoofd gebonden en met een lange snoek – die in 1174 werd gedood toen zijn bende onverstandig de jonge Minamoto no Yoshitsune in Akasaka aanviel. Er is geen maan zichtbaar in de afdruk, en de titel doet ons denken aan de scรจne waarin Kumasaka betoogt: “De maan komt niet op tot zonsopgang vanavond; en zelfs als ze opkomt, zal ze bedekt zijn.” Deze versie werd gedrukt op 6 januari 1887.
Dorpelingen dansen in het maanlicht tijdens het jaarlijkse Bon-festival, wanneer de geesten van de overleden voorouders naar de aarde moeten terugkeren om gevoed en vermaakt te worden. Het is een vrolijk festival, dat elk jaar wordt gehouden tijdens de volle maan van juli, en een typische dans bestaat uit groepen mensen die in cirkels bewegen op incidentele muziek. Het beeld doet ons enigszins denken aan de dansers die Henri Matisse twee decennia later schilderde, en Stevenson* wijst ook op het bijna impressionistische effect van de Shoji-stijl die Yoshitoshi in dit ontwerp gebruikte. (gepubliceerd februari 1887)
Kinto Fujiwara no Kinto, beschouwd als een van de vooraanstaande dichters en kalligrafen van de Heian-periode, die hielp bij het samenstellen van officiรซle poรซziebundels in zijn hoedanigheid van adviseur van de keizer, kiest een pruimenbloesem.
De meeste recensenten gaan ervan uit dat de naam in de titel verwijst naar het verhaal van de Chinese generaal Wu Zixu (cir. 490 v.Chr.), die de dood van zijn vader wilde wreken, en werd geholpen door een visser van de Huai River bij het lokaliseren van het graf van de moordenaar. Misschien vraagt de bekendheid van de grijnzende visser in dit ontwerp om een betere verklaring. Stevenson* suggereert een ander verhaal – dat van de wijze visser Jiang Ziya, die raadgever werd voor keizer Shi Bei – maar dit verklaart de titel natuurlijk niet. (gedrukt juni 1887)
De vrouw die de opgerolde stromat draagt, is een tsujigimi, een van de laagste rijen prostituees. Verwijzend naar hun zware witte make-up, luidt het vers van de vrouwelijke dichter Oshun Hitotose: “Zoals reflecties in de rijstvegen – de gezichten van straatwandelaars in de duisternis worden blootgesteld door het herfstmaanlicht.” (gepubliceerd juni 1887)
Kiyotsune was de 3e zoon van Taira no Shigemori, en een kleinzoon van Taira no Kiyomori die aan de basis stond van de vete tussen de Taira en de Minamoto. Naar verluidt had hij een tedere ziel en nam hij alle tegenslagen na aan het hart. In deze aflevering van de Heike monogatari is Kiyotsune verdreven uit de stad Dazaifu op het zuidelijke eiland Kyushu omdat hij zich realiseert dat zijn zaak hopeloos is. Nadat hij heeft geprobeerd troost te vinden door zijn fluit te bespelen in het maanlicht op het roerdek van zijn schip, mompelt hij de heilige soetra ter lof voor Boeddha en gooit hij zich in de zee. De laatste catastrofe in de oorlog tussen de Heike (Taira) en de Genji (Minamoto) is de nederlaag van de Taira-vloot in de slag bij Dannoura in 1185. (Gedrukt in juni 1887).
____________________
[1]ย Aquila (Arend) en Lyra (Lier) zijn twee naburige sterrenbeelden aan de noordelijke sterrenhemel die samen met het sterrenbeeld Zwaan (Cygnus) de bekende Zomerdriehoek vormen.
[2]ย Water Margin (vereenvoudigd Chinees: ๆฐดๆตไผ ; traditioneel Chinees: ๆฐดๆปธๅณ; pinyin: Shuวhว Zhuร n), ook wel Outlaws of the Marsh of All Men Are Brothers genoemd, is een Chinese roman uit de Ming-dynastie, die een van de meest vooraanstaande klassieke Chinese romans is. Water Margin, toegeschreven aan Shi Nai’an, was een van de vroegste Chinese romans geschreven in de volkstaal Mandarijn Chinees.
Bekijk de tweede vijftig prenten
| EINDE |
Honderd gedaanten van de maan Honderd gedaanten van de maan 2๏ธโฃ
Bovenaan:
Abe no Nakamaro kijkt naar de maan in China (Kasuga no tsuki), 1888. Uit de serie โHonderd gestalten van de maanโ (Tsuki hyakushi) van Tsukioka Yoshitoshi.
Abe no Nakamaro was lid van een officiรซle delegatie naar China vanuit Japan en bleef jaren voordat hij naar huis terugkeerde. Het bekijken van de maan hier is een mogelijke toespeling op gedicht nummer 7 van de hyakunin isshu bloemlezing[1] .
Als ik opkijk naar de immense hemel,
is dat dan dezelfde maan die destijds opkwam
boven de berg Mikasa in Kasuga?
Yoshitoshi, A Hundred Views of the Moon
| A Hundred Views of the Moon |
| Tsukioka Yoshitoshi (1839-1892) is een leerling van Kuniyoshi’s. De eerste ontwerpen van zijn populaire Tsuki hyakushi (A Hundred Views of the Moon) worden gepubliceerd in 1885. De onderwerpen zijn ontleend aan Indiase en Chinese legendes, beroemde muzikanten en dichters, en helden van klassieke romans en toneelstukken. |
Bekijk de eerste vijftig prenten
De tweede vijftig prenten
Afbeeldingen vergroten door te klikken
Tijdens een wake in het Sumiyoshi-heiligdom in Settsu, ten zuiden van het huidige Osaka, viel de dichter-courtier Fujiwara no Sadaie (Lord Teika) in slaap. Sumiyoshi no Kami, die wordt aanbeden als de beschermheer van de poรซzie, verscheen hem in een droom. Volgens het Noh-spel Haku Rakuten speelde Sumiyoshi een belangrijke rol bij het redden van Japanse poรซzie van de Chinese dominantie. Tegen het einde van het stuk laat Sumiyoshi een sterke wind het schip van de bezoekende Chinese dichter Rakuten terugbrengen naar zijn land. Teika (1162-1241) is een van de vier grootste Japanse dichters en de componist van verschillende bloemlezingen van Japanse poรซzie, waaronder de Ogura Hyakunin Isshu, de “Kleine Schatkist van Honderd Dichters Eรฉn Gedicht Per Stuk” (gedrukt juni 1887.)
Shiro Zilu (Zhong You), een discipel van Confucius en een van de vierentwintig Toonbeelden van Kinderlijke Vroomheid..
Een scรจne uit The Tale of the Heike, waarin wordt beschreven hoe nadat de meesterboogschutter Minamoto no Yorimasa de yลkai Nue had gedood, de stilte terugkeerde en de roep van de koekoek te horen was.
De elegant geklede Chinese vrouw vertegenwoordigt de geest van de pruimenboom die verscheen aan de Chinese dichter Zhao Shixiong. (gepubliceerd maart 1888)
Deze afdruk toont de laatste scรจne van het beroemde verhaal van de Bamboo Cutter’s Daughter, terwijl Kaguya-hime wordt begeleid terug naar haar huis op de maan, met tegenzin haar adoptieouder achterlatend.
Een scรจne uit het Noh-spel “Benkei op de brug”. De jonge Minamoto Ushiwaka springt midden in een sprong en verdedigt de doorgang op de Gojo-brug in Kyoto tegen de krijger-priester Benkei. Wanneer Benkei Ushiwaka niet kan verslaan en zijn hoge afkomst ontdekt, geeft hij zich nederig over. Ushiwaka werd later de legendarische generaal Minamoto Yoshitsune (1159-1189), en Benkei zijn trouwe volgeling. Gepubliceerd in april 1888.
Hotei, de god van geluk, demonstreert de Zen-boeddhistische wijsheid: โAlle instructies zijn maar een vinger die naar de maan wijst; en degenen wiens blik op de aanwijzer is gericht, zullen nooit verder kijken. Laat hem zelfs de maan zien, en toch kan hij de schoonheid ervan niet zien.โ (gepubliceerd april 1888)
De Heian gouverneur en muzikant Fujiwara no Yasumasa (958-1036) betovert zijn outlaw broer Hakamadare Yasusake door fluit te spelen. De bandiet was van plan hem te beroven, maar de muziek was zo mooi dat hij zijn zwaard niet kon trekken. Wanneer Yoshitoshi in deze serie citeert uit eerder werk, zoals in dit geval uit zijn beroemde drieluik uit 1868, doet hij dat vaak met grote terughoudendheid. Zie ook prints #61, #70 en #85. In dit ontwerp werkt het perspectief van achter Yasumasa’s rug, in plaats van hem in het gezicht aan te kijken, bewonderenswaardig goed en helpt het om de scรจne samen te vatten in รฉรฉn blad. (gepubliceerd mei 1888.)
Abe no Nakamaro (701-770) was de zoon van een hoge hofambtenaar. Op zestienjarige leeftijd werd hij naar China gestuurd om de tijdmeting en de Chinese kalender te bestuderen. Door een speling van het lot bleef hij daar tot aan zijn dood. Men denkt dat het gedicht zijn heimwee naar Japan uitdrukt:
“Nu sla ik mijn blik op naar de hoge hemelvlakte, ik zie de maan die opkwam bij Kasuga boven de berg Mikasa!”
De vliegerachtige afdruk in het midden is overgewreven van de blauwe gedeelten van Lady Ariko’s biwa in prent nr. 38, die ooit in een album tegenover deze prent was gemonteerd. (gedrukt mei 1888)
In een scรจne uit het Kabuki-toneelstuk Katada ochi (Ontsnappen naar Katada) leidt Saito Kuranosuke zijn paard langs de oevers van Lake Biwa. Hij kijkt achterom alsof hij er zeker van wil zijn dat ze niet worden gevolgd. De stro sandalen die het paard draagt, geven ook aan dat dit een reis naar geheimhouding is. Na de dood van Akechi Mitsuhide in 1582 (Print #19) vluchten Saito Kuranosuke en zijn zoon Toshimitsu (#8) naar Katada Bay aan Lake Biwa. Kuranosuke wordt ziek en verstopt zich in het huis van zijn verpleegster. Hij wordt uiteindelijk gepakt en geรซxecuteerd. Zijn zoon mag leven en wordt monnik. (gepubliceerd juni 1888)
Kwanyin, de Bodhisattva van genade en mededogen, staat bekend als Kannon in Japan en als Avalokitesvara in India. Hier zit ze in meditatie op het eiland Potalaka, voor de zuidkust van India. (gepubliceerd 1888)
ไธๅฐๅฏบใฎๆ ๅฐๅฐ็พฉๅญ
Sesonji geen tsuki – Shosho Yoshitaka Heian periode hoveling Fujiwara no Yoshitaka zittend buiten de Seson tempel (ไธๅฐๅฏบๅฎถ).
Generaal Minamoto no Yoshimitsu (1056-1127), ook bekend als Shinra Saburo, was een ervaren uitvoerder op de sho, een kort bamboe mondorgel. Hij zou Toyowara Tokiaki, de zoon van zijn overleden sho-meester, hebben overtuigd om in de voetsporen van zijn vader te treden. Beide mannen worden vaak afgebeeld terwijl ze tegenover elkaar zitten en een sho-duet spelen. In dit ontwerp richt Yoshitoshi zich op Yoshimitsu, in plaats van het volledige plaatje van beide mannen te herhalen. (gedrukt oktober 1889)
Lady Murasaki wordt meestal afgebeeld in een violet gewaad (murasaki kan worden vertaald als “violet”, of “paars”, of “lavendel”), zittend aan haar schrijftafel in de Ishiyama-tempel, en uitkijkend over Lake Biwa onder een volle maan. Yoshitoshi kiest een vergelijkbare omgeving, maar vervangt het meer door een berglandschap. Murasaki Shikibu wordt verondersteld de auteur te zijn van ’s werelds eerste roman Genji monogatari (“Het verhaal van Genji”), waarvan hoofdstuk 4 het onderwerp is van plaat #29. De oorsprong van haar naam, haar afkomst en de data van haar geboorte en overlijden zijn enigszins een mysterie. De roman zou in 1004 na Christus zijn voltooid. Tot op heden is haar kamer te bewonderen in de Ishiyama-tempel in de buurt van Kyoto, hoewel de authenticiteit ervan discutabel is. (gedrukt oktober 1889)
Sun Wukong, in het Westen bekend als de Monkey King, is de hoofdpersoon in de klassieke Chinese epische roman “Journey to the West”. In dit verhaal vergezelt hij de monnik Xuanzang op een missie om boeddhistische soetra’s uit India te verzamelen. Songoku bereikte onsterfelijkheid door keizerin Xi Wangmu’s perziken van een lang leven te stelen en op te eten. Hier draagt hij zijn magische staf en danst hij met het Jade Konijn, het witte konijn dat in de maan zou moeten leven. (gepubliceerd in november 1886.)
Kojima Takanori bidt onder een kersenboom.
Kaga no Chiyo (1703-1775) wordt algemeen beschouwd als een van de grootste vrouwelijke haiku-dichters. Ze is misschien het best bekend om haar gedicht: “Een ochtendglorie kronkelde rond mijn emmer – ik vraag om water”. De overwoekerde putemmer is een vaak geรฏllustreerd onderwerp in Japanse picturale kunst. Stevenson* gelooft dat dit Yoshitoshi inspireerde om een anoniem vers te illustreren: “De bodem van de emmer die Lady Chiyo vulde is eruit gevallen – de maan heeft geen thuis in het water.”
Er is echter nog een andere mogelijkheid. Yoshitoshi wilde misschien Chiyo’s gedicht koppelen aan dat van Adachi Chiyono (1223-1298), de eerste vrouwelijke Zen-abdis die de spirituele naam Mugai Nyodai aannam. Haar gedicht beschrijft haar strijd om verlichting te bereiken: “Ik deed mijn best om de oude emmer te redden toen de bamboehoepel verzwakte en op het punt stond te breken. Tot uiteindelijk de bodem eruit viel. Geen maan meer in het water.” (Nov. 1889; bijdragende auteur Risa Bear.)
We zien Toyotomi Hidetsugu (1568-1595) en een metgezel, gevangen in de Mount Koya-tempel, niet lang voor hun dood. Hidetsugu was de geadopteerde zoon van Hideyoshi (print #66), maar zijn militaire optreden was niet blij met zijn vader. Na de geboorte van Hideyoshi’s eigen zoon in 1593 viel hij in schande en begonnen er geruchten over zijn morele gedrag, waaronder herhaalde en onrechtvaardige moorden. Hij werd verbannen en gedwongen zelfmoord te plegen. Zijn familie en huishouden, waaronder drie wakashu (mannelijke geliefden – niet ongewoon onder Samurai) werden geรซxecuteerd. Hidetsugu’s gedicht luidt: “Heb ik me ooit voorgesteld dat als de wolken van de hoge herfsthemel opklaarden – ik de maan zou zien door een bamboeroostervenster?” Misschien verwijst hij naar de lucht van zijn geest. (December 1889)
Gedrukt in 1889. Een jonge samoerai, Gyokuensai, brengt ’s nachts bezoek aan Shinobugaoka (nu Ueno park in Tokio) tijdens het kersenbloesemseizoen. Hij trekt zijn mouw op alsof hij zichzelf wil beschermen wanneer een plotselinge windvlaag de kersenbloesemblaadjes vangt en de hangende kimono zwaait. Men vraagt zich af over de schijnbare angst van Gyokuensai. Het doet ons denken aan een hedendaags gedicht van A.Henslo
Een plotselinge wervelwind
Verbrijzelt de kersenbloesems
Het raakt mijn ziel
Ochiyo was een jonge dienstmeisje in het huishouden van Toyotomi Hideyoshi. Op een dag kreeg ze het nieuws dat haar geliefde was overleden en werd ze gek van verdriet. Ze dwaalde door Kyoto, rolde en rolde zijn brieven uit. Hier staat Ochiyo blootsvoets op de Gojo Bridge, starend voorbij de letters die naar de maan spiraalen. (gedrukt in 1889)
Toen keizer Go-Daigo door de familie Hojo werd gevangengenomen en in 1331 werd verbannen, volgde zijn houder Kojima Takanori het konvooi vermomd als boer. Op een regenachtige nacht sneed hij een boodschap in een kersenboom die alleen de keizer zou begrijpen. Voor dat doel gebruikte hij een Chinees gedicht dat verwees naar de ontvoering van een Chinese keizer die uiteindelijk werd bevrijd door een trouwe volgeling. Go-Daigo zag de boodschap en kreeg er moed van. (gepubliceerd in 1889)
In de laatste act van het Kabuki-spel Chushingura, “The Attack on Morono’s Mansion”, beginnen de wraakzuchtige Ronin op een besneeuwde nacht hun aanval. Kobayashi Heihachiro slaapt in zijn huis in de buurt. Vermomd als dienstmeisje, haast hij zich naar binnen om zijn heer te verdedigen. In deze scรจne richt Yoshitoshi zich op Heihachiro, die zwaar in de minderheid is door vier van de Ronin, waaronder de jonge Oishi Rikya (print #4). Het is echter duidelijk dat ze niet de helden van deze scรจne zijn. Heihachiro weert zijn aanvallers met grote moed af, maar wordt uiteindelijk gedood. (gedrukt in 1889.)
Ono no Takamura (802-852 n.Chr.) was een geleerde op het gebied van literatuur en geschiedenis die opklom tot een hoge rang aan het hof van keizer Saga. Hij stond bekend om zijn grote eerbied voor zijn ouders. Takamura wordt echter doorgaans afgebeeld in gezelschap van een monnik die in de vlammen zit โ een scรจne uit een op de Orpheus-mythe lijkend avontuur in de hel. Stevenson* suggereert daarom dat Yoshitoshi voor deze prent gebruikmaakt van de iconografie van een ander verhaal: dat van de Chinese, kinderlijk toegewijde zoon Ceng Shen (506-437 v.Chr.), die tijdens het verzamelen van rijshout aanvoelde dat zijn moeder hem nodig had. (gedrukt in 1889)
Su Shi was een geleerde, kalligraaf, dichter en staatsman van de Song-dynastie (960-1279 na Christus), die vaak op gespannen voet stond met zijn politieke meesters en meer dan eens werd verbannen. Het was tijdens zijn eerste ballingschap (1080-1086) dat hij enkele vrienden meenam op een nachtelijke boottocht naar de Red Cliffs op de Yangtze-rivier, en componeerde een van de beroemdste gedichten van de Chinese literatuur. Het is natuurlijk geen toeval dat de Red Cliffs – zoals vermeld in print #3 – ook de locatie waren van een beroemde strijd tijdens het Driekoninkrijk tijdperk (184-280 na Christus). (gedrukt 1889)
Uesugi Terutoa (1530-1578), ook bekend onder zijn boeddhistische priesternaam Kenshin, stond bekend om zijn militaire expertise en strategie, en om de legendarische rivaliteit met Takeda Shingen (print #41). Hier is hij te zien aan de vooravan een succesvolle strijd op het eiland Sado, kijkend naar een vogelvlucht die de middernachtvolle maan passeren, en verplaatst om een gedicht te componeren dat luidt: “Vrst vult het kamp en de herfstlucht is stil – lijnen van terugkerende ganzen kruisen de maan van het derde uur.” (gedrukt april 1890)
Akashi Gidayu was een generaal onder Akechi Mitsuhide (Print #8 en #19). Nadat Mitsuhide Oda Nobunaga in 1582 had gedood, stuurde hij Gidayu om het op te nemen tegen de troepen die loyaal bleven aan Nobunaga. Gidayu werd echter verslagen in Amagasaki, een badplaats in de huidige prefectuur Hyogo. Berougvol over zijn falen is hij ongehoorzaam aan zijn heer en staat op het punt zelfmoord te plegen. Zijn doodsgedicht luidt: “Als ik op het punt sta de gelederen binnen te gaan van degenen die ongehoorzaam zijn – steeds feller schijnt de maan van de zomernacht.” (gedrukt april 1890)
Een scรจne uit het Noh-spel Kinuta. Het beeldt het verdriet uit van een vrouw die het huis van haar man beschermt terwijl hij weg is.
Dit is de houtsnede Maan van de Kintoki-berg (Kintokiyama no tsuki) uit de beroemde prentreeks Honderd aspecten van de maan van de Japanse kunstenaar Tsukioka Yoshitoshi uit 1890.Over de prentVoorstelling: De prent toont het mythische sterke kind Kintoki (Kintarล) als een dikke, roze baby die optreedt als scheidsrechter bij een worstelpartij tussen een aap en een konijn.Details: Links is een rotspartij met een volle maan te zien, en op de grond ligt een tak met persimmons (kakivruchten).
Een stel onder een prieel van bloeiende Yลซgao
De huilende vrouw op de prent is Yokobue, een hofdame van keizerin Kenreimonin. Nadat haar geliefde Tokiyori monnik was geworden, reisde ze naar de Horin-tempel in Saga bij Kyoto om hem te smeken terug te keren, wat hij weigerde. De wind die door haar gewaad waait, symboliseert haar onrustige emoties.
Kazan was 17 toen hij in 985 na Christus keizer werd. Slechts twee jaar later misleidde de machtige Fujiwara-familie hem om priestergeloften af te leggen, waardoor hij gedwongen werd af te treden. Hier vluchten de jonge keizer en zijn metgezel op een maanverlichte nacht naar de Tokozan Bodaiji-tempel die later Kazan’s naam kreeg. (gedrukt december 1890)
De Musashi-vlakte ten westen van Edo, nu Kanto Plain waarop Tokio met zijn buitenwijken ligt, zou worden achtervolgd door magische vossen die af en toe een menselijke vorm aannamen of menselijke kwaliteiten aannamen. In dit succesvolle ontwerp toont Yoshitoshi een maanverlichte vixen die zichzelf lijkt te bewonderen in een zwembad. (gepubliceerd april 1892)
Sarugaku (letterlijk Monkey-music) omvatte acrobatiek, jongleren en mime, gecombineerd met drumdansen. Het wordt beschouwd als een van de bronnen waaruit het Noh-theater zich heeft ontwikkeld. De mensen die achter een nogal strenge en op zich afziende samoerai passeren, haasten zich om stoelen te vinden voor het nieuwjaarssoptreden van Sarugaku op het terrein van Edo Castle. De samoerai kan de gezant zijn die jaarlijks door de keizer in Kyoto werd gestuurd, aangezien het scherm op het podium een roodgekroonde kraanvogel en de rijzende zon laat zien, beide symbolen van de keizerlijke familie. (gepubliceerd april 1892)
Een Arhat, een verlichte boeddhistische monnik, zittend op een rots, vangt zaden van de acht cassiabomen op de maan. Vanwege hun kwaliteit van eeuwige vernieuwing produceren de bomen zaden waarvan wordt gedacht dat ze magische eigenschappen hebben. De halo rond het geschoren hoofd van de monnik verdubbelt als maan. (gedrukt juni 1891)
De edelman Minamoto no Yasumasa die fluit speelt in het maanlicht terwijl hij op een paard rijdt, en op de achtergrond hoor je het verhaal van Kogล no Tsubone die koto speelt.
De rivier bij Chofu, een dorp op de Musashi-vlakte, stond bekend als een van de Mu Tamagawa of Six Jewel Rivers. Het schone water was ideaal voor het behandelen van doeken. Een beroemd gedicht van Lord Teika (1162-1241) over de rivier de Chofu luidt als volgt: “Bij Tatzukuri – op doek uitgespreid om te bleken – de ochtenddauwdruppels lagen glanzende touwen – Jewel River village.” (gedrukt juni 1891)
Hลzล tempel
Uit het verhaal ubasute. Een man draagt zijn bejaarde moeder op zijn rug een berg op om haar daar achter te laten. Dit was volgens de legende een gebruik in tijden van hongersnood, al is er geen bewijs dat dit echt zo is gebeurd. De maan schijnt helder en verlicht het trieste tafereel.
De man op de prent is Semimaru, een bekende historische en legendarische blinde dichter en muzikant uit de Japanse geschiedenis en theaterstukken (noh). Hij zit in een eenvoudige, vervallen berghut en speelt op een biwa (een traditionele Japanse luit) terwijl de volle maan schijnt. Hoewel hij de maan zelf niet kan zien, is hij volledig verdiept in de schoonheid van zijn eigen muziek
Matsuo Basho (1644-1694) was de beroemdste dichter van de Edo-periode in Japan en de erkende meester van de Haiku. Hij verdiende zijn brood als leraar, maar deed afstand van het sociale en stedelijke leven van de literaire kringen en dwaalde door het land om inspiratie op te doen voor zijn schrijven. Zijn gedichten worden beรฏnvloed door zijn ervaring uit de eerste hand van de wereld om hem heen, waarbij hij de gevoelens van een scรจne vaak in een paar eenvoudige elementen opvangt. Hier leunt Basho op zijn staf wanneer hij twee boeren tegenkomt die het maanfestival halverwege de herfst vieren. De Haiku luidt: “Sinds de maansikkel heb ik gewacht op vanavond.” (Gedrukt 1891)
____________________
[1] klassieke Japanse bloemlezing van honderd waka-gedichten door honderd verschillende dichters. De verzameling is rond 1235 samengesteld door de Japanse dichter en edelman Fujiwara no Teika.
Bekijk de eerste vijftig prenten
| EINDE |
Kunst uit Xinjiang
DOOR JONA LENDERING
OP AUGUSTUS 28, 2023
Tijdvak: 250 na Chr. – 950 na Chr.
Afbeeldingen vergroten door te klikken
Ik heb wel vaker geschreven over de Zijderoute: de handelsweg door Centraal-Aziรซ die de Mediterrane wereld, Mesopotamiรซ en Iran verbindt met Xinjiangen China. De reiziger die vanaf het westen komt, trekt over de Pamir en bereikt Kashgar, waar zich vanuit India een tweede handelsweg bij de Zijderoute voegt. In Kashgar heeft de reiziger de keuze tussen een zuidelijke en een noordelijke route om de Taklamakanwoestijn heen richting Dunhuang, waar de hoofdweg naar China begint. Langs beide routes moet de reiziger van oase naar oase trekken. Enkele oases langs de noordrand staan bekend als die van de Turfan-laagte. Hier liggen de Kizil-grotten, beroemd om hun laatantieke wandschilderingen.
De vondsten uit Turfan
Ik wist dat Duitse onderzoekers hier ooit allerlei vondsten hadden gedaan: teksten in het Tochaars en Sogdisch, boeddhistische objecten, documentatie over het manicheรฏsme en het nestoriaanse christendom. Aan het begin van de twintigste eeuw zijn vanuit Berlijn, met steun van de keizer en de firma Krupp, namelijk vier expedities richting Turfan vertrokken. Die keerden terug met kisten vol archeologische vondsten. Ze waren niet de enige ontdekkingsreizigers, overigens. De Kizil-grotten zijn bijvoorbeeld ontdekt door Japanse archeologen. In dezelfde tijd keerde ook Aurel Stein naar Europa terug met kisten vol manuscripten.
Wat ik niet wist, was dat het materiaal uit dit gebied tegenwoordig aanwezig is in het Humboldtforum in Berlijn. Dat is de nieuwste museale toevoeging aan het Museumeiland, ondergebracht in het herbouwde Stadtschloss. Dat vervangt het oude Palast der Republik (โErichs Lampenladenโ) en is overigens een door-en-door modern gebouw. Alleen aan de buitenkant heeft men het kasteel van de keurvorsten, koningen en keizers herbouwd. Het Humboldtforum biedt plaats aan de etnografische collecties: dat wat aan het Museumeiland nog ontbrak. Ik wilde er de precolumbiaanse en de boeddhistische kunst zien, en stond ineens in de Kizil-grotten. En ik was helemaal ontregeld.
Stendhal in Berlijn
Het gaat feitelijk om twee zalen. De ene toont vooral boeddhistische schilderingen, vaak van het leven van Boeddha, de andere toont allerlei soorten vondsten. Het meeste materiaal dateert vanaf de Late Oudheid, dus zeg maar na 250 na Chr. Anders geformuleerd, uit de eeuwen nadat de Han-dynastie ten onder was gegaan en voordat de Tang-dynastie het Chinese gezag in deze regio herstelde. In de Vroege Middeleeuwen namen de Oeigoeren de macht over. In alle perioden was de oase-samenleving pluriform van karakter: er is bewijs voor allerlei talen en godsdiensten.
De wandschilderingen uit de Kizil-grotten zijn adembenemend. Voor mijn hap-snap-kennis van dit deel van de oude wereld zijn ze de tussenschakel tussen enerzijds de boeddhistische vondsten uit Taxila en de Swatvallei in Pakistan en de regio rond het Oezbeekse Kara Tepe en Fayaz Tepe, en anderzijds de fenomenale wandschilderingen uit Samarkand. Ik stond echt sprakeloos en merkte dat ik kortademig werd. Kortom, iets dat leek op het Stendhalsyndroom. Ik had een complete lunch nodig om weer tot mijn positieven te komen. De afdeling precolumbiaanse kunst heb ik daarna eigenlijk nauwelijks meer in me kunnen opnemen.
Meer
Er zijn in Berlijn ooit meer museumvoorwerpen uit Xinjiang geweest, maar een deel is bij bombardementen in de Tweede Wereldoorlog vernietigd en een deel is meegenomen door het Rode Leger. Andere schilderingen zijn nog in situ aanwezig. Omdat het museum soms verwijst naar schilderingen die je niet ziet, is de toelichting soms wat onduidelijk, wat bijdroeg aan mijn gevoel van ontregeling.
Ik zit nu, enkele uren later, op mijn hotelkamer nog steeds een beetje bij te komen. Je weet dat iets er is, je weet dat het belangrijk is, maar het staat nรฉt iets te ver van je af om het paraat te hebben. Onvoorbereid als je bent, word je gevloerd als je het dan ineens ziet. De schok is niet eens een aangename sensatie, maar ik had deze dag voor geen goud willen missen.
| EINDE |
Over IJ๐ฅ๐ฅ lopenโฆ
โWat eigenlijk moet gebeuren in meditatie, ik weet niet of jullie beseffen wat een geweldig iets dat is, dat is dat we iets wat onbewust is, wat ons ontgaat: een in- en uitademing van het heelal, die voortdurend verbindt, loslaat, verbindt, loslaat, die dus voor ons volmaakt onbewust is โ daar moeten we ons opnieuw, maar nu bewust, mee verbinden.โ
Maarten Houtman, De adem van het heelal,
Huissen, juli 2000, zondagmorgen
is dat dan dezelfde maan die destijds opkwam
boven de berg Mikasa in Kasuga?
Op die bewuste dag van 12 augustus 202( โ want bewust was hij zeker, het gebeuren heeft me dagenlang in zijn ban gehouden โ stapte ik bij Dudok aan โt IJ op het terras, waar de menigte die zich voor de vijfenzeventigste verjaardag van Rien Heukelom verzameld had, inmiddels al plaats had genomen. Maar draaide het daar uiteindelijk tรณch niet om de eclips, de zonsverduistering die precies op die avond zou plaatsvinden en dat wij in het ondermaanse gemaand werden op te komen draven voor een magische scรจne aan het IJโฆ
Google wist alles over die eclips: โDe maan zal rond 19.15 uur voor de zon schuiven, het hoogtepunt was rond 20.10 uur.
โฆ in het onder๐se
Fotoโs vergroten door te klikken
Scรจne met de Chinese taoรฏstische meester Wu Gang met zijn bijl. Voor het misbruiken van zijn macht was hij door de goden gestraft om voor altijd de cassiabomen op de maan om te hakken โ die na elke haal onmiddellijk weer aangroeiden.
Gobetsu van de Japanse kunstenaar Tsukioka Yoshitoshi. Zie de post Honderd gedaantes van de maan.
Over dat terras schrijft oost-online.amsterdam.nl:
โNa een succesvolle concertreeks live op het terras in juli en augustus vorig jaar, biedt het grote terras aan het water van Muziekgebouw aan โt IJ deze zomer weer prachtige concerten. Vanaf donderdag 8 juli presenteert het Muziekgebouw in samenwerking met 4โ33 grand cafรฉ twee maanden lang op donderdag-, vrijdag- en zaterdagavond optredens door verschillende musici en ensembles.โ
Ton ik dat terras betrad, overviel me een gevoel van beklemming โฆ alsof ik een droomwereld binnen stapte, waarin ik heg noch steg wist.
Gelukkig nam Klaaske me bij de hand en leidde me naar een tafel aan de rand โ waarvan ik weliswaar niet wist of het nu binnen of buiten was, er bleek een briesje te waaien waardoor mijn gehoorapparaat in het ongerede raakteโฆ
Met enige tegenzin liet ik het allemaal over me komen.
Terug in de tijd
Maar eigenlijk was de verwarring al begonnen bij ons vertrek van de Elpermeer. Toen we daar buiten kwamen, stond er al een rode Citroรซn DS op ons te wachten โฆ onze vervoerders Casta en Hans!
Na enig geworstel met deuren en veiligheidsriemen, zette het chique Franse koetswerk zich in beweging voor een tocht onder het IJ โฆ zoals toen pas tot me doordrongโฆ
Aan de overkant van het IJ waren aangekomen, doken we via de afrit van een parkeergarage de ingewanden van de aarde in, een betonnen wereld vol rolhekken en slagbomen โ die me het gevoel gaf van een blinde zonder geleide, in een wereld van innerlijke duisternisโฆ
Toen we in de verkeerde parkeergarage beland bleken te zijn, moesten we, boven gekomen, een lugubere tocht maken over ongelijke stoepen en langs luidruchtige kroegen โ een wereld waar je liever niet wilt wezenโฆ
Maar uiteindelijk belandden we dus op dat terras van โDudokโ โ waar Rien aan een tafeltje bij de ingang zat om zijn gasten te verwelkomen. Want voor hem waren we gekomen:
Fotoโs vergroten door te klikken
โDeze foto is genomen op het terras van het stadscafรฉ en de brasserie Dudok Aan ’t IJ, gelegen in het Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam. Op de achtergrond zie je de grote glazen gevel van het gebouw met daarop het logo van het restaurant, versierd met feestelijke vlaggetjes,โ (zoals A.I. het zag)
Uitgelicht door Liesbeth
Gelukkig kwamen David en Liesbeth aan ons tafeltje zitten, goede vrienden die we lang niet hadden gezien. En toen verschenen ook Lene en Emilie.
Nadat er nog een aantal bekenden langs waren komen waaien, hielden we het voor gezien.
Fotoโs vergroten door te klikken
Foto Liesbeth van โt Hoff
Foto Liesbeth van โt Hoff
En even later volgde dan de terugweg, met een zelfde nachtmerrieachtige tocht door de betonnen ingewanden van de aarde โ onze aarde die door de eclips van die avond weer helemaal in het epicentrum van de Kosmos was geplaatstโฆ
Merkwaardig trouwens dat ik, ondanks de mist waarin ik liep, degene was die de onvindbare blauwe knop voor de lift kon onderscheiden โ misschien wel omdat we dezelfde helder blauw verlichte knoppen in onze eigen lift hebben?
Bij ons flatgebouw aangekomen, voelde zelfs dat vertrouwde adres verweesd aan. Alsof de wereld geen centrum meer kendeโฆ
| EINDE |
De geroofde werken van Antonello da Messina zijn een wonder van perspectief en subtiliteit
Bovenaan:
Het โPolyptiek van San Gregorioโ door Antonello da Messina. Het veelluik werd zaterdag gestolen uit het MuMe in Messina. De twee panelen met de heiligen (onderste rij links en rechts) zijn inmiddels teruggevonden.
COURTESY OF MUSEO INTERDISCLIPLINARE REGIONALE DI MESSINA/VIA REUTERS
ACHTERGROND
Kunstwerk in het nieuws
Wat is het kunsthistorisch belang van de schilderijen van de Siciliaanse renaissanceschilder Antonello da Messina die uit het regionaal museum in het Italiaanse Messina zijn gestolen?
:format(webp)/s3/honkprod/author_images/bramdeklerck-624.png)
Zes schilderijen van Antonello da Messina (ca. 1430-1479) werden zaterdagavond gestolen uit het Museo interdisciplinare regionale di Messina (MuMe), een kunstmuseum op Siciliรซ. Twee ervan zijn al snel weer teruggevonden. De roof heeft zich gericht op de enige werken van de kunstenaar die zich nog bevinden in zijn geboortestad. Hoewel ze goed gedocumenteerd en daardoor in de reguliere kunsthandel onverkoopbaar zijn, wordt hun geldelijke waarde geschat op vele miljoenen euroโs. Buiten kijf staat hun kunsthistorische belang, als deel van het betrekkelijk kleine overgeleverde oeuvre van circa 45 werken van Antonello da Messina, de Siciliaanse tijdgenoot van renaissanceschilders in Noord- en Midden-Italiรซ zoals Andrea Mantegna en Piero della Francesca.
Een van de buitgemaakte werken is een klein dubbelzijdig beschilderd paneel (16 x 11,9 cm) met aan de ene kant de Maagd Maria. Het naakte Christuskind in haar armen maakt een zegenend gebaar naar de kleine figuur van een franciscaner monnik linksonder. De keerzijde toont een geschilderd stenen venster rondom het hoofd van de volwassen Christus. De doornenkroon op zijn hoofd en een koord om zijn hals verwijzen naar zijn lijdensweg. Het schilderijtje, te dateren op ca. 1465-1470 en daarmee het oudst bekende werk van de schilder, dook pas in 2003 op in de kunsthandel waarna het door het MuMe werd verworven.
Afbeeldingen vergroten door te klikken
Perspectivische vondsten
Veel omvangrijker, kwetsbaarder en kostbaarder zijn de drie andere gestolen panelen. Ze maken deel uit van een groter geheel dat al meer dan een eeuw een topstuk van het museum vormt. Het zogenaamde Polyptiek van San Gregorio, door de kunstenaar zelf in 1473 gesigneerd, was bestemd voor de kloosterkerk van de benedictinessen in Messina. Oorspronkelijk was het een ongeveer twee meter hoog veelluik in twee registers van elk drie panelen. Onderin wordt de Tronende Maria met kind (129 x 77 cm) geflankeerd door twee panelen met de heiligen Gregorius de Grote en Benedictus. Die laatste twee zijn inmiddels teruggevonden. Twee kleinere panelen (circa 65 cm in het vierkant) bovenin tonen de Annunciatie, met rechts Maria en links de engel die haar de geboorte van Christus aankondigt. Daartussenin zal zich ooit een voorstelling van de lijdende Christus hebben bevonden, die evenals de oorspronkelijke omlijsting al lang geleden verloren is gegaan.
De gestolen panelen maken deel uit van een groter geheel dat al meer dan een eeuw een topstuk van het museum vormt
De panelen hebben geleden onder een rigoureuze restauratie uit 1842, en raakten beschadigd tijdens de verwoestende aardbeving die Messina in 1908 trof. Toch wordt het veelluik geprezen om de volumes en levensechtheid van de figuren, en opvallende perspectivische vondsten. In die aspecten ligt ook het artistieke belang van Antonello da Messina, die behalve op Siciliรซ onder meer werkte in Napels en Venetiรซ. Zijn nauwgezette weergave van stoffen en landschappen, en de vroege toepassing van de olieverftechniek getuigen van belangstelling voor Vlaamse schilders zoals Jan van Eyck en Petrus Christus, van wie destijds ook in Italiรซ werk bekend was. Antonello schilderde naast religieuze themaโs ook gedetailleerde, Vlaams aandoende portretten in driekwartaanzicht. Zijn werken worden bewaard in collecties in Italiรซ en elders in Europa, zoals het Louvre en de National Gallery in Londen.
Misschien wel het beroemdste werk van de kunstenaar is Maria van de Annunciatie uit circa 1476, nu in het museum in Palazzo Abatellis in Palermo, waarin de maagd gehuld in een hemelsblauwe mantel vanachter haar lessenaar blikt in de richting van de beschouwer. Daarmee wordt de suggestie gewekt dat de aankondigende engel zich ergens buiten het schilderij bevindt. Dit intrigerende spel met het perspectief van de kijker kenmerkt ook het middenpaneel van het San Gregorio-veelluik. Het kind op Mariaโs schoot bevindt zich daarin ongebruikelijk ver links van het midden. De schilder moet op die manier rekening hebben gehouden met de oorspronkelijke plaats van het schilderij, waarschijnlijk op de rechterzijwand van een zijkapel. Door de diagonale blik van de kerkganger vanaf een plaats bij de ingang van de kapel, valt de ongemakkelijke compositie visueel weer op haar plaats.
De brutaliteit van de roof van zijn werk staat in flagrant contrast met dergelijke subtiliteiten in de schilderkunst van de inventieve schilder Antonello da Messina.
De zonsverduistering in de kunst: meestal betekent dat een grote, dramatische wending
Bovenaan:
Ruim een uur na de zonsverduistering van gisteren, zag de lucht boven het IJ, vanuit Dudok aan โt IJ bekeken, er zo uit | Hein
Thomas van Huut, NRC Gepubliceerd op12 augustus 2026
Wanneer je in de kunst de maan, of een ander hemellichaam, voor de zon ziet schuiven โ dan weet je: hier zit een dramatische wending aan te komen. De lijst met kunstwerken waarin zonsverduistering een rol speelt, is vrijwel eindeloos: van Homerus tot Pommelien Thijs, van Stanley Kubrick tot The Simpsons, van George Grosz tot Kuifje.
Over ingrijpende gebeurtenissen gesproken. In de westerse kunstgeschiedenis wordt de zonsverduistering vaak afgebeeld op schilderijen van de kruisiging van Christus, verwijzend naar het Boek van Lukas: โRond het middaguur werd het donker in het hele land doordat de zon verduisterde. De duisternis hield drie uur aan.โ Dat kan, volgens wetenschappers die het narekenden, geen gewone zonsverduistering zijn geweest. Hield iets anders de zon tegen?
Vergroten door te klikken
Hoe dan ook schildert Peter Paul Rubens op het drieluik De Kruisoprichting (1610) een realistische verbeelding van de maan die voor de zon schuift โ in een van de diagonale lijnen die dramatisch naar de ogen van de lijdende Christus leiden. Op oudere verbeeldingen van de kruisiging worden vaak de zon en de maan afzonderlijk rondom Christus afgebeeld, mogelijk eerder een verwijzing naar de kosmische betekenis van Jezus dan naar een verduistering.
Een dollarteken is voor de zon geschoven op het politiek-satirische schilderij Eclipse of the Sun (1926) van de Duitse schilder George Grosz. Met zijn schilderij, van een groep machtige mannen rondom Rijkspresident Paul von Hindenburg, uitte hij kritiek op de hebzucht en het geweld van de militairen, politici en industriรซlen. Het dollarteken is een verwijzing naar de Amerikaanse investeringen in Duitsland na de Eerste Wereldoorlog.
Vergroten door te klikken
Vernietigingsplaneet
Ook in speelfilms is de eclips vaak een voorteken van een ingrijpende gebeurtenis. Stanley Kubricks 2001: A Space Odyssey(1968) opent met spectaculaire beelden van een eclips, gezien vanuit de ruimte. Thematisch passend: de film gaat over technologische kantelpunten in de geschiedenis van de mensheid: van de prehistorie tot ruimtevaart en kunstmatige intelligentie. In Homerusโ originele Odyssee verdwijnt de zon overigens ook van de hemel, als voorteken van een slachtpartij.
Meer recent verduisterde de zon tijdens veldslagen in science-fictionfilms Avatar: The Way of Water (2022) en Dune: Part Two(2024). In Star Wars: Rogue One (2016) schuift de kunstmatige vernietigingsplaneet Death Star voor de zon, alvorens een complete stad weg te vagen. In de Simpsons-aflevering Gone Maggie Gone (2009) raakt Marge Simpson verblind nadat ze onbeschermd, rechtstreeks in de zonsverduistering kijkt, wat het begin is voor een groot avontuur met verwijzingen naar National Treasure en The Da Vinci Code.
Vergroten door te klikken
Magische kracht
Kennis van de stand van de zon en de maan kan juist ook je leven redden, bewijst Kuifje in De zonnetempel (1949). Daarin belandt Kuifje op een brandstapel bij de Incaโs en weet hij zichzelf te bevrijden door op magische wijze een zonsverduistering te voorspellen: hij had er toevallig in de krant over gelezen. Deze stunt komt ook al voor in het boek King Solomonโs Mines (1885) van H. Rider Haggard en vier jaar later in Mark Twains A Connecticut Yankee in King Arthurโs Court (1889) (ook verfilmd). Columbus zou de truc met het correct voorspellen van een zonsverduistering ook al hebben toegepast. Het werd een klassieker: ook Bugs Bunny en Darkwing Duck redden eens op deze manier hun hachje.
Ook in de popmuziek staat de zoneclips voor het grootse gebaar. Denk aan de bombastisch-meeslepende powerballad โTotal Eclipse of the Heartโ (1983) van de eerder dit jaar overleden Bonnie Tyler (โForever is gonna start tonight!โ). Zanger Chris Cornell schreef de Soundgarden-klassieker โBlack Hole Sunโ (1994) nadat hij een nieuwsitem op de radio verkeerd verstaan had โ โIk dacht dat het een geweldige songtitel zou zijn, maar hoe zou het klinken?โ. Donker, gruizig, een nummer om in te verdwijnen. Meeslepend is zeker ook Pink Floyds The Dark Side of the Moon (1973). Het album sluit af met โEclipseโ: โAll thatโs to come and everything under the sun is in tune, but the sun is eclipsed by the moonโ.
Net als Bonnie Tyler tilde de Belgische popzangeres Pommelien Thijs in 2023 de liefde naar het kosmische niveau. In โEclipsโ zingt ze over een hoofdpersoon die rond een onbereikbare geliefde cirkelt, totdat er duisternis is. โZe loopt voorbij, het doet haar niks / Maar zonder haar, zonne-eclipsโ. Dramatisch, op menselijke schaal.
| EINDE |